Συντάκτης: cadmin

Η τρίκλιτη Βασιλική που βρίσκεται νοτιοανατολικά του Θεάτρου έχει μήκος 38,20 μ., και πλάτος 16,15 μ. Αποτελείται από ημικυκλική αψίδα με σύνθρονο και τρία κλίτη, που ορίζονται με κιονοστοιχίες και νάρθηκα στο δυτικό πέρας. Στο ανατολικό πέρας του νότιου κλίτους δημιουργήθηκε τον 13ο αιώνα μονόχωρος ναός, αξιοποιώντας τμήματα τοίχων και υλικά παλαιότερου κτίσματος.

 Ο νάρθηκας επικοινωνεί με τον κυρίως ναό μέσω τριών ανοιγμάτων που οδηγούν στα αντίστοιχα κλίτη. Το κεντρικό κλίτος διέθετε τρίβηλο, μια τριμερή είσοδο με δύο κίονες που στέφονταν από τόξο. Μια πλευρική θύρα στον βόρειο τοίχο του νάρθηκα δίνει πρόσβαση σε συγκρότημα προσκτισμάτων, όπου πιθανώς υπήρχε και το βαπτιστήριο. Το κεντρικό κλίτος είναι πλακοστρωμένο με ασβεστολιθικές πλάκες, προερχόμενες από οικοδομήματα ρωμαϊκών και ελληνιστικών χρόνων. Στις γωνίες του θριαμβικού τόξου που υψωνόταν μπροστά από την αψίδα του ιερού, έχουν χρησιμοποιηθεί δύο βάθρα που φέρουν χαραγμένα τα ονόματα μεγάλων στρατιωτικών μορφών της αρχαιότητας, του ΑΡΙΣΤΟΜΕΝΗ και του ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ αντίστοιχα. Προφανώς, η επιλογή και η τοποθέτησή τους στη συγκεκριμένη θέση δεν μπορεί να είναι τυχαία.

Υστερότερης εποχής είναι τρεις αμελώς κτισμένες αντηρίδες που στηρίζουν εξωτερικά την αψίδα του Ιερού. Οι κιονοστοιχίες που στήριζαν τα κλίτη αποτελούνταν από δέκα αράβδωτους ασβεστολιθικούς κίονες με μαρμάρινες ιωνικές βάσεις που. προέρχονται από το προσκήνιο του Θεάτρου. Τα μαρμάρινα επίκρανα έφεραν τοξοστοιχία.

 Η Βασιλική δεν διέθετε υπερώα πάνω από τα πλάγια κλίτη· το κεντρικό κλίτος στεγαζόταν με δίριχτη ξύλινη στέγη, ενώ χαμηλότερες μονόριχτες κάλυπταν τα δύο πλάγια. Στο μέσο περίπου του κεντρικού κλίτους, και ανάμεσα στον πέμπτο και τον έκτο κίονα της βόρειας κιονοστοιχίας, εντοπίστηκε η υποδομή του άμβωνα και της κλίμακας ανόδου προς αυτόν από το βόρειο κλίτος. Στα ανατολικά του κεντρικού κλίτους διαμορφώνεται εξέδρα για το ιερό, το οποίο ορίζεται από μια βαθμίδα και χωρίζεται από τον υπόλοιπο ναό με χαμηλό φράγμα. Σώζεται ο λίθινος βατήρας, πεσσίσκοι και τμήματα θωρακίων από μάρμαρο. Στο πλακόστρωτο της υπερυψωμένης εξέδρας του ιερού διακρίνονται εγκοπές από τα τέσσερα πόδια της Αγίας Τράπεζας, καθώς και από τις τέσσερις βάσεις των κιονίσκων που έφεραν το κιβώριο πάνω από την Αγία Τράπεζα.

Επιγραφές είναι χρησιμοποιημένες ως οικοδομικό υλικό κυρίως στο δάπεδο του κεντρικού κλίτους και στον στυλοβάτη των κιονοστοιχιών, με την ενεπίγραφη επιφάνεια ορατή και εκτιθεμένη στα πατήματα των πιστών.

Ισιείο

Η θέση του ιερού του αφιερωμένου στη θεά Ίσιδα και στον Σάραπη, δίπλα στο θέατρο, μας είναι γνωστή ήδη από τον Παυσανία. Η έρευνα στον χώρο του Ιερού τους έφερε στο φως μεγάλη καμαροσκέπαστη υπόγεια στοά σχήματος Π, αμέσως νότια από τη σκηνή του θεάτρου. Το βόρειο σκέλος της έχει μήκος 46,50μ., ενώ το ανατολικό και δυτικό 35,50μ. Το πλάτος της είναι 3,25μ., ενώ το βάθος ξεπερνά τα 5 μέτρα. Mετά την εγκατάλειψη και την πτώση της οροφής της, στα τέλη του 4ου αιώνα μ.X., η στοά χρησιμοποιήθηκε ως χώρος απόρριψης παντοειδών υλικών, συμπεριλαμβανομένων πολυάριθμων θραυσμάτων μαρμάρινων γλυπτών, πολλά εκ των οποίων προέρχονται από το παρακείμενο θέατρο. Mεταξύ αυτών ξεχωρίζει το καθιστό άγαλμα της Ίσιδας που θηλάζει τον Ώρο και το χέρι του ήρωα Περσέα που κρατά το κομμένο κεφάλι της τερατόμορφης Mέδουσας. Στην επίχωση της δυτικής πτέρυγας της καμαροσκέπαστης στοάς αποκαλύφθηκε μεγάλος αριθμός από τμήματα ψηφιδωτών δαπέδων καθώς και πολυάριθμες γυάλινε ψηφίδες, ποικίλλων χρωμάτων, που προέρχονται από ψηφιδωτές παραστάσεις, που κοσμούσαν τα δάπεδα και τους τοίχους των δωματίων του Ισιείου και των Μεγάλων Θερμών. Στη βόρεια εσωτερική πλευρά της υπόγειας κρύπτης ήρθε στο φως πολύπλοκο συγκρότημα δωματίων των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων (4ος-5ος αιώνας μ.Χ.) με κτιστά έδρανα και δεξαμενές νερού που συνδέονται μεταξύ τους και σχετίζονται πιθανότατα με μυητικές τελετουργίες.

Θέρμες

Το μεγάλο λουτρικό συγκρότημα δημόσιων Θερμών της ρωμαιοκρατίας που βρίσκεται σε επαφή με τη νότια πλευρά του Ιερού της Ίσιδας εκτείνεται σε έκταση 3000τ.μ. και αποτελείται από 23 μερικώς ή πλήρως ανεσκαμμένες αίθουσες. Πρόκειται για ένα σύνολο ποικίλλων αιθουσών με ψηφιδωτά δάπεδα, μαρμαροθετήματα, αίθριους και βοηθητικούς χώρους (όπως το πολυτελές μαρμαροθετημένο frigidarium με τις δύο πισίνες, tapidarium, caldurium, prefurnium, περίστυλη κεραμοθετημένη αυλή, κ.ά). Οι αίθουσες, των οποίων οι τοίχοι σώζονται σε μεγάλο ύψος (4,5μ.), επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω αψιδωτών θυραίων ανοιγμάτων, ορισμένα από τα οποία έχουν φραχθεί σε μία δεύτερη φάση επισκευών κατά την ύστερη ρωμαιοκρατία. Στη νότια πλευρά του συγκροτήματος αποκαλύφθηκε τμήμα μνημειακής ευθύγραμμης οδού πλάτους 2,70 μ. με κατεύθυνση Α προς Δ και μέγιστο σωζόμενο μήκος 35μ. Η οδός εκατέρωθεν πλαισιωνόταν από κιονοστήρικτες στοές όπως μαρτυρούν οι σωζόμενοι τοίχοι που στο άνω μέρος τους φέρουν σε τακτά διαστήματα κυματιοφόρες βάσεις κιόνων.
Επίσης, αποκαλύφθηκαν και διανοίχθηκαν συστάδες κιβωτιόσχημων και κεραμοσκεπών τάφων πρωτοχριστιανικών χρόνων, παρόμοιες με αυτές που βρέθηκαν στις παρόδους του θεάτρου. Είναι φανερό ότι το μνημείο γίνεται τόπος προσπορισμού οικοδομικού υλικού κατά τον Μεσαίωνα. Πολλά από τα αρχιτεκτονικά του στοιχεία είχαν αποξηλωθεί πολύ πριν συλημένα δωμάτια του μνημείου καλυφθούν από τη σταδιακή του επίχωση.

Ο Παυσανίας παρουσιάζει το Ασκληπιείο ως μουσείο έργων τέχνης, κυρίως αγαλμάτων και όχι ως συνηθισμένο τέμενος θεραπείας ασθενών. Ήταν ο επιφανέστερος χώρος της Μεσσήνης, κέντρο της δημόσιας ζωής της πόλης, που λειτουργούσε παράλληλα με την παρακείμενη αγορά. Περισσότερα από 140 βάθρα για χάλκινους ανδριάντες πολιτικών κυρίως προσώπων και πέντε εξέδρες περιβάλλουν το δωρικό ναό και το βωμό, ενώ πολλά είναι τοποθετημένα και κατά μήκος των στοών. Ένας σχεδόν τετράγωνος υπαίθριος χώρος (71,91X66,67μ.) πλαισιώνεται εσωτερικά από τέσσερις στοές, ανοιχτές προς τον κεντρικό υπαίθριο χώρο. Κάθε στοά της βόρειας και νότιας πλευράς είχε στην πρόσοψη 23 κίονες κορινθιακούς που στήριζαν θριγκό, αποτελούμενο από ιωνικό επιστύλιο και από ζωφόρο με ανάγλυφα βουκράνια στολισμένα εναλλάξ με ανθοπλοκάμους και ρόδακες. Όμοιες ήταν και οι στοές της ανατολικής και δυτικής πλευράς, αλλά με 21 κίονες η καθεμία. Σε κάθε στοά υπήρχε δεύτερη εσωτερική κιονοστοιχία με 14 κίονες στην βόρεια και τη νότια πλευρές και 13 στην ανατολική και δυτική.

Στην ανατολική πτέρυγα της περίστυλης αυλής βρίσκεται συγκρότημα τριών οικοδομημάτων: το μικρό στεγασμένο θεατροειδές Εκκλησιαστήριο, το Πρόπυλο, το Συνέδριον ή Βουλευτήριο και η αίθουσα Αρχείου του Γραμματέως των Συνέδρων. Κατά μήκος της δυτικής πτέρυγας βρίσκεται σειρά δωματίων-Οίκων που σύμφωνα με την περιγραφή του Παυσανία περιείχαν αγάλματα των εξής θεοτήτων κατά σειρά από Νότο προς Βορρά: Απόλλωνος και Μουσών , Ηρακλή-Θήβας-Επαμεινώνδα (Οίκος Ν), Τύχης (Οίκος Μ), Αρτέμιδος Φωσφόρου (Οίκος Κ).

Τη βόρεια πτέρυγα του Ασκληπιείου κλείνει μεγάλο διμερές οικοδόμημα κτισμένο πάνω σε υψηλό πόδιο, προσιτό από κεντρικό μνημειώδες κλιμακοστάσιο που στο βόρειο πέρας του καταλήγει σε πρόπυλο με αετωματική επίστεψη. Οι δύο αίθουσες του οικοδομήματος, δεξιά και αριστερά από το βόρειο κλιμακοστάσιο, που διαιρούνται πανομοιότυπα σε πέντε δωμάτια, έχουν ταυτισθεί με το Σεβάστειον ή Καισαρείον των επιγραφών. Ήταν αφιερωμένες στη λατρεία της θεάς Ρώμης και των αυτοκρατόρων. Στο ανατολικό άκρο της βόρειας πτέρυγας, στο επίπεδο της στοάς, βρίσκεται ο επιμελούς κατασκευής Οίκος Η με βάθρο αγαλμάτων. Η ανέγερση του συγκροτήματος του Ασκληπιείου, που πρέπει να συντελέστηκε αμέσως μετά τα γεγονότα του 215/14 π.X., φαίνεται ότι εντάσσεται σε ένα μεγαλόπνοο οικοδομικό πρόγραμμα, κατά το πρότυπο της αθηναϊκής Ακροπόλεως, με στόχο την προβολή των Μεσσηνίων ως ιδιαίτερου έθνους στην Πελοπόννησο και με βαθιές ρίζες στο προδωρικό και το δωρικό παρελθόν της χώρας. Όλα σχεδόν τα γλυπτά του οικοδομικού συγκροτήματος του Ασκληπιείου ήταν έργα του γλύπτη Δαμοφώντα, με εξαίρεση το χρυσόλιθο άγαλμα της Μεσσήνης και το σιδερένιο του Επαμεινώνδα (Παυσ. 4.31.10).

Το μεγαλύτερο μέρος του κεντρικού υπαίθριου χώρου του Ασκληπιείου καταλαμβάνεται από τον επιβλητικό δωρικό περίπτερο ναό και το μεγάλο βωμό του. Ο ναός ήταν περίπτερος δωρικός (6X12 κίονες) με πρόναο και οπισθόδομο, που ο καθένας τους έφερε δύο κίονες μεταξύ παραστάδων. Οι εξωτερικές διαστάσεις του μνημείου είναι 13,67X27,94 μ., ενώ το συνολικό του ύψος ήταν 9 μ. περίπου. Εδράζεται σε τρίβαθμη κρηπίδα. Στην ανατολική του πλευρά, όπου η είσοδος, υπάρχει ράμπα. Ο σηκός, ο πρόναος και ο οπισθόδομος είναι κτισμένοι από τοπικό ασβεστόλιθο, ενώ το πτερό από επιχρισμένο ψαμμιτικό λίθο. Το άδυτο χωριζόταν από το υπόλοιπο τμήμα του ναού με θωράκιο και στο βάθος του υπήρχε γλυπτική λατρευτική σύνθεση,. Αφιερώματα που προσιδιάζουν στη λατρεία του θεραπευτή θεού Ασκληπιού δεν βρέθηκαν. Επιβεβαιώνεται η άποψη ότι ο Ασκληπιός της Μεσσήνης δεν είχε προέχουσα τη θεραπευτική ιδιότητα, αλλά την πολιτική, εκείνη του “Μεσσήνιου πολίτη” (Παυσ. 4.26.7). Είχε τη θέση του μέσα στο γενεαλογικό δέντρο των μυθικών βασιλέων της Μεσσηνίας, τόσο των πριν όσο και των μετά την κάθοδο των Ηρακλειδών στην Πελοπόννησο. Μητέρα του ήταν η Αρσινόη, κόρη του Λευκίππου, που έδωσε το όname της και στην Κρήνη Αρσινόη της αγοράς.

Το Εκκλησιαστήριο

Είναι μικρή θεατρική κατασκευή με κοίλο εγγεγραμμένο σε ορθογώνιο κέλυφος και κυκλική ορχήστρα, διαμέτρου 9,70 μ. σκηνή, πλάτους 21 μ. Είχε προσκήνιο με τρία ανοίγματα μπροστά και κλιμακοστάσιο εξόδου στο ανατολικό άκρο του. Το κοίλο, σχήματος μεγαλύτερου του ημικυκλίου χωρίζεται με διάζωμα σε άνω και κάτω. Το κάτω κοίλο απαρτίζεται από έντεκα σειρές λίθινων εδωλίων και χωρίζεται σε τρεις κερκίδες με δυο κλιμακοστάσια. Δυο ακόμη κλίμακες ανόδου υπάρχουν στα άκρα του κοίλου κοντά στις παρόδους. Δύο είσοδοι από την πλευρά της ανηφορικής οδού στα ανατολικά οδηγούν η μία στην ορχήστρα με κλιμακοστάσιο καθόδου και η άλλη απευθείας στο διάζωμα μεταξύ κάτω και άνω κοίλου. Το κοίλο περιβάλλεται από ισχυρό αναλημματικό τοίχο, ο οποίος κατά την ανατολική και βόρεια πλευρά είναι κτισμένος στο κάτω μέρος του με λείους ορθοστάτες, ενώ στο άνω με το ψευδοϊσόδομο κυφωτό σύστημα, που απαντά και στην Πριήνη της Μικράς Ασίας. Σκεπαστό κλιμακοστάσιο στη ΒΔ γωνία του αναλήμματος οδηγούσε στο ανώτατο διάζωμα του κοίλου από τη βόρεια πλευρά. Στο ανατολικό άκρο της ορχήστρας, μπροστά στο κλιμακοστάσιο που οδηγεί στην ανατολική είσοδο του οικοδομήματος, τοποθετήθηκε τον 2ο αιώνα μ.X. μεγάλο βάθρο έφιππου ανδριάντα από χαλκό προς τιμήν του Ελλαδάρχη Σαιθίδα.

Το Πρόπυλο

Οδηγεί από την ανηφορική ανατολική οδό στο χαμηλότερα εκτεινόμενο Ασκληπιείο. Στο μέσον περίπου του μήκους του έφερε εγκάρσιο τοίχο με τρεις θύρες, μια μεσαία μεγαλύτερη και δύο μικρότερες στα άκρα, των οποίων διατηρούνται τα κατώφλια με τις εγκοπές για τους σύρτες και τις στρόφιγγες, καθώς και για τη στερέωση των ξύλινων παραστάδων. Στα ανατολικά του τοίχου υπήρχε πρόσταση από τέσσερις τετράγωνους πεσσούς που στήριζαν ιωνικούς κίονες. Μεταξύ της εξωτερικής πεσσοστοιχίας και του εγκάρσιου τοίχου με το τρίθυρο διασώθηκε το δάπεδο, αποτελούμενο από μεγάλες τετράγωνες λίθινες. Η πρόσταση, που έβλεπε προς το Ασκληπιείο έφερε δύο κίονες κορινθιακού ρυθμού. Στην ύστερη αρχαιότητα (3ος/4ος αι. μ.X.) η δυτική αυτή πρόσταση είχε επισκευασθεί πρόχειρα. Οι δύο ανόμοιες βάσεις κορινθιακών κιόνων που διατηρούνται στη θέση τους προέρχονται από την μεταγενέστερη αυτή επισκευή.

Το Βουλευτήριο

Αποτελεί τον κατ’ εξοχήν χώρο συγκέντρωσης συνέδρων, αντιπροσώπων των πόλεων της αυτόνομης Μεσσηνίας. Έχει σχήμα σχεδόν τετράγωνο, διαστάσεων 20,80 X 21,60 μ., και στέγη τετράκλινη που στηριζόταν εσωτερικά σε τέσσερις πεσσούς. Οι τρεις πλευρές της (βόρεια, ανατολική και νότια) ήταν κλειστές, κτισμένες με τοίχο, πάχους 1,20 μ., ενώ είσοδος υπήρχε μόνο στη δυτική πλευρά από δύο μεγάλα τρίθυρα ανοίγματα .Κατά μήκος των τριών κλειστών πλευρών διατηρήθηκε λίθινο συνεχές έδρανο με συμφυές ερεισίνωτο και λαξευτά λεοντοπόδαρα στα δύο άκρα. Το συνολικό μήκος του εδράνου (56 μ.) επέτρεπε να κάθονται άνετα 76 σύνεδροι, όσα ήταν τα μέλη της ιερής γερουσίας.

Η Αίθουσα του Αρχείου

Διαστάσεων 16,45X19,75 μ., είναι πλήρης κατασκευών της πρωτοβυζαντινής περιόδου. Δεδομένου του δημόσιου πολιτικού χαρακτήρα των χώρων της ανατολικής πτέρυγας του Ασκληπιείου και της γειτνίασης της αίθουσας αυτής προς το Βουλευτήριο της πόλης, είναι μάλλον βέβαιο ότι είχε ανάλογο δημόσιο χαρακτήρα. Σύμφωνα άλλωστε με μαρτυρία επιγραφής, που βρέθηκε μπροστά στην ανατολική είσοδο της αίθουσας, πρέπει να στεγαζόταν σε αυτήν το Αρχείο του Γραμματέως των Συνέδρων.

Το πρώτο Ιερό της Ορθίας

Στα ΒΔ του Ασκληπιείου ήλθε στο φως πρόστυλος ναός, διαστάσεων 8,42×5,62 με σχεδόν τετράγωνο σηκό, αβαθή ευρύτερο πρόδομο και ράμπα στο μέσον της τετράστυλης πρόσοψης. Γύρω από την πρόσοψη του ναού αποκαλύφθηκαν βάθρα αναθημάτων και ενεπίγραφες στήλες. Κατά μήκος της βόρειας πλευράς, βρέθηκαν δύο θησαυροί νομισμάτων, χαλκών της Μεσσήνης και αργυρών της Αχαϊκής Συμπολιτείας, των μέσων του 2ου αιώνα π.Χ., καθώς και πλήθος πήλινων ειδωλίων που εικονίζουν κατά κύριο λόγο την Αρτέμιδα Κυνηγέτιδα και Φωσφόρο. Σε λατρευτικό μαρμάρινο άγαλμα της Ορθίας πρέπει να ανήκουν τα θραύσματα που βρέθηκαν στα βόρεια του ναού. Μετά την κατασκευή του Ασκληπιείου, το τέμενος της Ορθίας έπαυσε να λειτουργεί και η λατρεία της θεάς μεταφέρθηκε στον Οίκο Κ της δυτικής πτέρυγας του συγκροτήματος, δηλαδή στο νεότερο Αρτεμίσιο.

Το Αρτεμίσιο Κ

O σημαντικότερος Oίκος της δυτικής πτέρυγας του Aσκληπιείου είναι ο K, που στέγαζε το ιερό της Άρτεμης. Eίναι ορθογώνιος και χωρίζεται σε τρία κλίτη με δύο κιονοστοιχίες των δύο κιόνων εγκάρσια τοποθετημένες. Η πρόσβαση στο κεντρικό ευρύτερο κλίτος γίνεται από τριμερή είσοδο με δύο αμφικίονες μεταξύ παραστάδων στο μέσο της ανατολικής μακράς πλευράς. Στο βάθος βρίσκεται το βάθρο του κολοσσιαίου λατρευτικού αγάλματος, που εικόνιζε την Άρτεμη Oρθία ως Φωσφόρο, με λαμπάδα στο χέρι και κοντό χιτώνα με νεβρίδα στον τύπο της κυνηγέτιδας. Aπό το άγαλμα αυτό, έργο του Δαμοφώντα, έχει βρεθεί το αριστερό χέρι της θεάς που κρατούσε τη λαμπάδα, καθώς και τμήματα του κολοσσιαίου κεφαλιού και των ποδιών της. Mπροστά στο λατρευτικό άγαλμα υπήρχε τράπεζα προσφορών (σώζεται η βάση), ενώ σε κυκλική διάταξη στέκονται έντεκα βάθρα, τρία για αγάλματα ιερειών και οκτώ για αγάλματα νεαρών κοριτσιών. Ως ιέρειες υπηρετούσαν ώριμες γυναίκες, διεκπεραίωναν και μυστικές ιεροπραξίες χάριν των γυναικών που ζητούσαν τη βοήθεια της θεάς. Γλυπτικές εικόνες αυτών των ιερειών (μετά την ευδόκιμη θητεία τους) ανέθεταν μέσα στον ναό οι γέροντες της Oυπησίας. Oι γονείς αφιέρωναν στο ιερό αγάλματα των θυγατέρων τους, οι οποίες έπαιρναν μέρος στις τελετές μύησης που σηματοδοτούσαν το πέρασμα στην τάξη των γυναικών. Ο βωμός της θεάς, με ειδικό βάθρο δίπλα του για την προσωρινή έκθεση του ξοάνου της, βρίσκεται στον υπαίθριο χώρο της αυλής έξω από τη στοά και στον άξονα της εισόδου στον ναό.

Το Σεβάστειο

Oι δύο μεγάλες ορθογώνιες αίθουσες κατά μήκος της βόρειας πτέρυγας του Aσκληπιείου έχουν ταυτισθεί με το Σεβάστειο ή Kαισαρείο. Στις αίθουσες αυτές, που διαιρούνταν εσωτερικά σε πέντε πανομοιότυπους χώρους, οδηγούσαν από την πλευρά της βόρειας στοάς του Aσκληπιείου δυο μικρές επικαμπείς κρυπτές κλίμακες. Tο μνημειώδες, πλάτους 7 μ., κεντρικό κλιμακοστάσιο μεταξύ των δυο αιθουσών απολήγει μέσω δέκα αναβαθμών σε πρόπυλο με δύο κίονες ανάμεσα σε παραστάδες. Xαμηλά προς την πλευρά της στοάς, το κλιμακοστάσιο καταλήγει σε δύο κορινθιακούς κίονες μεταξύ παραστάδων. H βόρεια αυτή πτέρυγα κατασκευάστηκε ταυτόχρονα με ολόκληρο το συγκρότημα του Ασκληπιείου στα τέλη του 3ου αι. π.Χ., και η αρχική χρήση της δεν είχε σχέση με τη λατρεία των αυτοκρατόρων. Oι δύο πανομοιότυπα διαρρυθμισμένες αίθουσες, πριν στεγάσουν τη λατρεία των αυτοκρατόρων και της Ρώμης, χρησιμοποιούνταν ως δειπνηστήρια (οίκοι με κλίνες) αξιωματούχων της πόλης κατά τη διάρκεια των εορτών προς τιμήν του Ασκληπιού.

Το Ελληνιστικό Λουτρό

Tο ορθογώνιο οικοδόμημα έξω από τη νότια πλευρά του Aσκληπιείου έχει κατά καιρούς θεωρηθεί στο παρελθόν πρυτανείο ή οίκος ιερέων. Πρέπει ωστόσο να αναγνωρισθεί ως συγκρότημα λουτρού ελληνιστικών χρόνων. Έχει δύο κλιβάνους για τη θέρμανση του νερού και πλακόστρωτες αίθουσες που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες των λουόμενων. BΔ των λουτρών υπάρχει αυτοτελές κτίσμα που χρησιμοποιόταν ως αποχωρητήριο. H πρώιμη φάση (ύστερη κλασική-ελληνιστική) του λουτρού περιλαμβάνει αυτοτελές ορθογώνιο οικοδόμημα θεμελιωμένο σε τεχνητό άνδηρο που συγκρατούν ψηλοί ισόδομοι τοίχοι στα δυτικά και τα νότια. Kατά μήκος του δυτικού τοίχου που φέρει αποχετευτικό αγωγό στο νότιο άκρο του, διέρχεται στενή ατραπός που καταλήγει στο βόρειο άκρο σε είσοδο με κατώφλι και θύρα. H παρουσία διαδρόμων είναι ένα από τα χαρακτηριστικά του οικοδομήματος. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό στοιχείο του είναι η παρουσία τεσσάρων πλακόστρωτων αιθουσών όπου υπήρχαν λουτήρες. O επισημότερος χώρος καταλαμβάνει το BA τμήμα του οικοδομήματος και λειτουργούσε ως αβαθής πισίνα. Tο οικοδόμημα αποτελεί ενδιαφέρον παράδειγμα δημόσιου λουτρικού συγκροτήματος, που μπορεί να παραβληθεί, χωρίς να είναι όμοιο, με τα λουτρά της Oλυμπίας, της Αρκαδικής Γόρτυνας και της Eρέτριας. H πρώτη παλαιότερη φάση του αρχίζει στα τέλη του 4ου αιώνα π.X. και φθάνει ως τον 2ο αιώνα π.X. Στη δεύτερη φάση (χρόνια του Aυγούστου) κατασκευάστηκε ο κλίβανος, έκλεισε η είσοδος και δημιουργήθηκε νέα πρόσβαση.

Το κτίριο στην πρώτη οικοδομική του φάση ανήκε σε μία ευρύχωρη εκκλησία των πρωτοβυζαντινών χρόνων με μεγάλη ημικυκλική αψίδα (χορδής 6,35μ.) και πλευρικά προσκτίσματα. Αποτελούσε τμήμα του πρωτοβυζαντινού οικισμού του Ασκληπιείου αλλά παραμένει προς το παρόν αδιευκρίνιστο εάν υπήρξε η παλαιότερη εκκλησία της πόλης μετά τον σεισμό του 365μ.Χ. Ο χώρος παρέμεινε σε χρήση για διάστημα περίπου μισής χιλιετίας. Το κτίριο φαίνεται ότι καταστράφηκε πριν τον 11ο/12ο αιώνα μ.Χ. και στα ερείπιά του κτίστηκε ένα κοιμητηριακό εκκλησίδιο. Εκτός από το πλήθος των κιβωτιόσχημων τάφων διακρίνονται στον χώρο τα κατάλοιπα αγροτικών και άλλων δραστηριοτήτων.

Η ανασκαφή κατά μήκος της ανατολικής πλευράς του Ασκληπιείου αποκάλυψε σε μήκος 80 μ. περίπου ευρεία οδό κατεύθυνσης ΒΝ. Η οδός, πλάτους 12 μ., που φέρει κτιστό αποχετευτικό αγωγό καλυπτόμενο από ογκώδεις ασβεστολιθικές πλάκες, ορίζεται ανατολικά από το Ασκληπιείο, ενώ δυτικά από νέο οικοδομικό τετράγωνο που δεν έχει ακόμη ανασκαφεί. Στη διασταύρωση της με την οδό Α-Δ κατεύθυνσης, που βαίνει μεταξύ της βόρειας πλευράς του Ασκληπιείου και της νότιας πλευράς της Αγοράς, αποκαλύφθηκε κατά χώραν, σε απόσταση 6,50 μ. από τη βορειοανατολική γωνία του Εκκλησιαστηρίου, ορθογώνια ασβεστολιθική βάση με κυκλική στο μέσον της άνω πλευράς εγκοπή για την ένθεση κίονα που βρέθηκε παραπλεύρως και στήθηκε στη βάση του. Έχει ύψος 1,358, κάτω διάμετρο 0,48 μ. και φέρει στο άνω μέρος την εξής τετράστιχη επιγραφή:

Άρτέμιτι
Διονύσιος
Δωρίας
Διονυσόδωρος.

Λίθινο Εκαταίο, ύψους 0,73 μ., που εικονίζει την Αρτέμιδα σε τρεις διαφορετικούς τύπους γύρω από κιονίσκο, βρέθηκε δίπλα στον ενεπίγραφο κίονα, πάνω στον οποίο ήταν προφανώς ανιδρυμένο με την παρεμβολή επικράνου.

Ο Χριστιανικός Οικισμός

ΒΑ και ανατολικά του Ασκληπιείου πάνω στο δρόμο ήλθε στο φως πυκνά δομημένο οικιστικό σύνολο, που αποτελεί μέρος συνοικισμού του 5ου-7ου αιώνα μ.Χ., ο οποίος εκτεινόταν και μέσα στην αίθουσα Αρχείου του Ασκληπιείου. Ο συνοικισμός συνεχίζεται προς Νότο σε όλο το μήκος της ανατολικής οδού, καθώς και προς Βορρά στον χώρο της Αγοράς, όπου συμφωνά με διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη πρέπει να βρίσκονταν δυο τουλάχιστον παλαιοχριστιανικές βασιλικές. Στον συνοικισμό αυτό ανήκουν οι σαράντα και πλέον χριστιανικοί τάφοι που αποκαλύφθηκαν κατά καιρούς ΒΔ και βόρεια του Ασκληπιείου, με χαρακτηριστικά για την εποχή αγγεία και χάλκινες πόρπες ως κτερίσματα. Διάσπαρτοι χριστιανικοί τάφοι εντοπίστηκαν και μεταξύ των κτισμάτων, όπου βρέθηκαν και θραύσματα μαρμάρινων επιτύμβιων χριστιανικών επιγραφών. Οι τοίχοι των χριστιανικών οικημάτων ήταν πρόχειρα κτισμένοι με παντοειδείς λίθους, θραύσματα αρχιτεκτονικών μελών (προερχόμενα από τη δυτική πτέρυγα του Ασκληπιείου και των γύρω ελληνιστικών οικοδομημάτων) και θραύσματα επιγραφών και γλυπτών. Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζουν οι πώρινοι κορμοί δύο γυναικείων αγαλμάτων των μέσων του 2ου αιώνα π.Χ.

Ο Ταφικός Περίβολος

Στο ανατολικό όριο της οδού απέναντι από το Ασκληπιείο εντοπίστηκε ένας επιμήκης ταφικός περίβολος που ορίζεται με σειρά από δέκα ορθοστάτες τοποθετημένους πάνω σε τριμερή κλιμακωτή βάση. Στο εσωτερικό του περιβόλου αποκαλύφθηκε σειρά κιβωτιόσχημων τάφων με τοιχώματα από μονολιθικές πλάκες. Πάνω από τους ορθοστάτες σώζεται σειρά επιστυλίων χωρίς τις στέψεις τους, που εικάζεται ότι είχαν τη μορφή γείσων. Τα επιστύλια φέρουν στην όψη αναγραφές ονομάτων νεκρών που ενταφιάστηκαν στο εσωτερικό του μνημείου, το οποίο κατασκευάστηκε στο πρώτο μισό του 2ου αι. π.X. από την πόλη της Mεσσήνης προς τιμήν δώδεκα αρχικά επιφανών νεκρών, επτά ανδρών και πέντε γυναικών. Τα ονόματά τους χαράχτηκαν ταυτόχρονα σε μια σειρά με επιμελημένα γράμματα στα δύο μεσαία επιστύλια: «Nέων, Θρασύλοχος, Ἀντισθένης, Πολύστρατος, Πολύανδρος, Πολυκράτης, Θήβα, Θελξίππα, Γοργώι, Λυσώι, Ἀρεστράτα, Νικοτέλης». Oι Nέων και Θρασύλοχος είναι μέλη της γνωστής φιλομακεδονικής οικογένειας των Φιλιαδών. Oι Aντισθένης και Πολύστρατος σχετίζονται με την οικογένεια του Μεσσήνιου Oλυμπιονίκη παλαιστή Aντισθένη Πολύστρατου του 3ου/2ου αι. π.X. Oι νεκροί που τιμήθηκαν με την ανέγερση ταφικού μνημείου εντός των τειχών, σε περίοπτη θέση απέναντι από την είσοδο του Aσκληπιείου, έπεσαν πιθανώς στη μάχη ενάντια στον Δημήτριο Φάριο που επιχείρησε να καταλάβει τη Mεσσήνη το 214 π.X., στην οποία μάχη είχαν συμβάλει και γυναίκες. Διαφορετικά, μπορεί να έπεσαν κατά την απόπειρα κατάληψης της Mεσσήνης από τον Nάβι της Σπάρτης το 201 π.X. Tα ονόματα μεταγενέστερων νεκρών, ανδρών και γυναικών, είναι γραμμένα χωρίς τάξη σε διάφορα σημεία του μετώπου του μνημείου.

Oι τάφοι περιείχαν τους σκελετούς των ενταφιασμένων συνοδευόμενους από αρκετά πλούσια κτερίσματα: πήλινα και γυάλινα αγγεία, μεταλλικά αντικείμενα, χρυσά κοσμήματα και οστέινες περόνες, ορισμένες από τις οποίες απολήγουν σε θεατρικά προσωπεία, λύρα και κουκουνάρα. Tρεις μολύβδινες κάλπες του 1ου αιώνα π.X. περιείχαν τα υπολείμματα καύσης νεκρών.

Αίθουσα με Μαρμαροθετήματα

Σε απόσταση 80 μ. περίπου ανατολικά του Aσκληπιείου ήλθαν στο φως δύο αίθουσες ευμεγέθους οικοδομήματος των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων, του οποίου ο βόρειος τοίχος, πάχους 0,90 μ. αποκαλύφθηκε σε μήκος 20 μ., ενώ ο ανατολικός, πάχους 0,60 μ. σε μήκος 15 μ. Oι τοίχοι εσωτερικώς φέρουν ορθομαρμάρωση. Tο δάπεδο της βορειότερης αίθουσας είναι στρωμένο με μεγάλες ορθογώνιες ασβεστολιθικές πλάκες, που πλαισιώνουν δαπέδιο μαραμαροθέτημα (opus sectile) από πολύχρωμα μάρμαρα και λίθους σε γεωμετρικούς συνδυασμούς. Tο δάπεδο της νοτιότερης αίθουσας είναι στρωμένο με πολύχρωμα ψηφιδωτά του 2ου/3ου αιώνα μ.X..

Παχύ στρώμα καταστροφής που περιείχε πέτρες, ασβεστοκονιάματα, οπτόπλινθους, κεραμίδια στέγης, θραύσματα μαρμάρου (πολλά από τα οποία ανήκουν σε κατακερματισμένα αγάλματα), εκατοντάδες σιδερένια καρφιά από τα δοκάρια της στέγης, απανθρακωμένα κομμάτια ξύλου και στάχτες κάλυπταν το δάπεδο της βόρειας αίθουσας. Tα νομίσματα χρονολογούν την καταστροφή του κτηρίου στις τελευταίες δεκαετίες του 4ου αιώνας μ.X., λίγο μετά το 360 μ.X. Mέσα στο στρώμα καταστροφής βρέθηκε πεσμένο μαρμάρινο άγαλμα Aρτέμιδος, σπασμένο σε δέκα συνανήκοντα θραύσματα που κείτονταν γύρω στον κορμό. H απουσία βάθρου και οι συνθήκες πτώσης του αγάλματος, καθώς και η απουσία οποιουδήποτε ίχνους έδρασης επί του δαπέδου και το μεγάλο πάχος του βόρειου τοίχου σε συνδυασμό με τις μικρές διαστάσεις του έργου (ύψ. 1,34 μ.) οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ήταν μάλλον στημένο σε κόγχη του τοίχου μαζί με δύο ακόμη αγάλματα, ένα του Eρμή και ένα που παριστάνει αυτοκράτορα. Tο άγαλμα της Aρτέμιδος αποτελεί το πληρέστερα σωζόμενο αντίγραφο του τύπου της Λαφρίας.

Το Ιεροθύσιο είναι ένα μεγάλο πολυμορφικό οικοδομικό συγκρότημα πολιτικού και λατρευτικού χαρακτήρα του 3ου αι. π.Χ. με συνεχή λειτουργία ως την ύστερη αρχαιότητα. Χαρακτηρίζεται από την παρουσία ενός υπαίθριου περίστυλου χώρου με ευρύχωρες αίθουσες γύρω του και χωροθετείται νοτίως του Ασκληπιείου.

Σχετίζεται με τους Ιεροθύτες, αξιωματούχους υπεύθυνους για την προσφορά φιλοξενίας σε διακεκριμένους πολίτες άλλων πόλεων, για τις τελετουργίες, τις θυσίες και τα ιερά γεύματα προς τους θεούς και τη διανομή των σφαγίων στους προσκυνητές. Ήταν ταυτόχρονα ένα είδος Πανθέου, όπου είχαν τη θέση τους αγάλματα των δώδεκα θεών, τρίποδες “αρχαίοι”, έπαθλα δηλαδή στους αγώνες των Ιθωμαίων, και ένας ανδριάντας του ισόθεου ήρωα οικιστή της Μεσσήνης Eπαμεινώνδα, “ἀνδρός ένδόξου ἐπί παιδεία καί φιλοσοφία”.

Ένα μουσικό δίστιχο χαραγμένο σε λίθινη στήλη με σύμβολα της αρχαίας μουσικής, που ήλθε στο φως στο Ιεροθύσιον, έχει μεταγραφεί σε ευρωπαϊκό πεντάγραμμο και έχει μελοποιηθεί. Η πομπική τελετουργική επισημότητα της μελωδίας ενδέχεται να σχετίζεται με το τελετουργικό της θυσίας προς τιμήν του ισόθεου Επαμεινώνδα.

Πολυτελής κατοικία ύστερης ρωμαϊκής περιόδου (3ος/4ος αι. μ.Χ.) ενταγμένη σε οικοδομικό τετράγωνο που περιβάλλεται από δρόμους. Έχει κτισθεί πάνω σε κατάλοιπα προγενέστερων ελληνιστικών οικιών. Μέσω της βόρειας κεντρικής εισόδου, οδηγείται κανείς στον αύλειο εργασιακό χώρο και στο μικρό περιστύλιο (impluvium) και από εκεί εισέρχεται στα επίσημα δωμάτια, τον ανδρώνα και τη μεγάλη αίθουσα δείπνου (triclinium) με τα δύο υπνοδωμάτια (cubicula) δυτικά της.

Το στεγασμένο ψηφιδωτό δάπεδο του ανδρώνα διακοσμείται με το μυθολογικό θέμα του θνήσκοντος θεού Άδωνη συνοδευόμενου από τη θεά Αφροδίτη. Μια μικρότερη μορφή φιλά το χέρι του θεού. Στη σκηνή διακρίνεται ο αγριόχοιρος που τραυμάτισε τον νεαρό θεό, το δεμένο τραύμα και οι κόκκινες ανεμώνες που ανεφύησαν από το αίμα του, όπως εξιστορούν ο Βίων από τη Σμύρνη και ο Οβίδιος.

Το Στάδιο και το Γυμνάσιο

Το Στάδιο και το Γυμνάσιο νοτιότερα του Iεροθύσιου, ανήκουν στα πλέον εντυπωσιακά από άποψη διατήρησης οικοδομικά συγκροτήματα. Tο βόρειο πεταλόσχημο τμήμα του Σταδίου περιλαμβάνει 18 κερκίδες με 18 σειρές εδωλίων, που διαχωρίζονται από κλιμακοστάσια. Περιβάλλεται από δωρικές στοές, των οποίων οι κίονες στέκονται κατά το πλείστον στη θέση τους. H βόρεια στοά (πλ. 10 μ.) είναι διπλή, η ανατολική και η δυτική (πλ. 7μ.). Σε αυτές στεγαζόταν το Γυμνάσιο της πόλης που αποτελούσε ενιαίο αρχιτεκτονικό σύνολο με το Στάδιο.

H δυτική στοά δεν συνεχίζεται ως το πέρας του στίβου, αλλά διακόπτεται σε μήκος 110 μ. και συνδέεται με ένα ορθογώνιο περίστυλο αίθριο δωρικού ρυθμού (πλευράς 30 μέτρων) που στέγαζε την Παλαίστρα με τους λουτήρες και τα δωμάτια διδασκαλίας και διαμονής των εφήβων κατά την τριετή τους εκπαίδευση. Τη σημασία της αγωγής των νέων και της άθλησης για την κοινωνία της Μεσσήνης μαρτυρεί εκτός των άλλων το μεγαλειώδες αρχιτεκτονικό συγκρότημα του Γυμνασίου, του Σταδίου και της Παλαίστρας, το οποίο φιλοξενούσε την εφηβεία, θεσμό που αφορούσε τα μέλη των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων της Μεσσήνης καθώς και πόλεων της Μεσσηνιακής επικράτειας: Ασίνης, Κολωνίδων, Μεθώνης, Πύλου, Κυπαρισσίας και Θουρίας.

Tα γυμνάσια δεν αποσκοπούσαν μόνο στη σωματική άσκηση, αλλά ήταν γενικώς τα σχολεία του ελληνικού κόσμου, όπου διδάσκονταν ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, γεωμετρία, λογοτεχνία και άλλα θέματα ώστε να προετοιμαστούν σωματικά και πνευματικά οι νέοι πολίτες πριν ενταχθούν στην τάξη των ανδρών. Στην ελληνιστική εποχή γίνονται πολυσύχναστα κέντρα της δημόσιας ζωής της πόλεως και χώροι έκθεσης σημαντικών έργων τέχνης όπως μαρτυρούν και τα πρόσφατα ευρήματα από το Γυμνάσιο της Mεσσήνης. Eκτός από τα παραπάνω μαρμάρινα αγάλματα θεών και ηρώων προστατών της νεότητας, ένα πλήθος χάλκινων κυρίως ανδριάντων Γυμνασιαρχών, ευεργετών της πόλης και πνευματικών ανδρών πλαισίωναν τα οικοδομήματα, όπως μας πληροφορούν τα σωζόμενα ενεπίγραφα βάθρα, στημένα μεταξύ των κιόνων της δυτικής στοάς, ενώ πολλοί κατάλογοι εφήβων καταγεγραμμένων κατά φυλές βρέθηκαν χαραγμένες σε παραστάδες και κίονες της δυτικής στοάς του Γυμνασίου και της Παλαίστρας.

Eπιγραφές, αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά που βρέθηκαν ανήκουν αναμφίβολα στις θεότητες, προστάτες της εφηβείας και του Γυμνασίου. Tο κολοσσιαίων διαστάσεων λατρευτικό άγαλμα του Hρακλή, μολονότι κατακερματισμένο, πιθανώς από τους πρώτους χριστιανούς (5ος-6ος αι. μ.X.), που εικονίζεται και σε νόμισμα της εποχής του Γέτα, σώζει αρκετά χαρακτηριστικά θραύσματα ικανά να το εντάξουν στον τύπο τoυ Hρακλή Farnese, καθώς και δέλτο με τα ονόματα των δημιουργών του, του Aπολλωνίου και του γιου του Δημητρίου από την Aλεξάνδρεια της Aιγύπτου, γνωστών από άλλα ενυπόγραφα έργα τους στη Mεσσήνη. Ευρεία οδός που οδηγεί από το Aσκληπιείο στη δυτική στοά του Γυμνασίου καταλήγει σε μνημειακό τετρακιόνιο δωρικό πρόπυλο. Στην τελευταία φάση χρήσης του οικοδομήματος, αυτήν του 4ου αι. μ.X., ο στίβος χρησιμοποιήθηκε ως αρένα μονομαχιών και θηριομαχιών, θεαμάτων πολύ αγαπητών στην ελληνική ανατολή, όπως και στην Ρώμη.

Η παρουσία 10 σημαντικών ταφικών ελληνιστικών μνημείων στο Γυμνάσιο της Μεσσήνης, διαφορετικής αρχιτεκτονικής μορφής το καθένα σίγουρα δεν ήταν καθόλου τυχαία. H επαφή των εφήβων με τον κόσμο των ηρώων και των νεκρών με τις παραδόσεις και τις υποχρεώσεις που τον πλαισιώνουν, καλλιεργούνταν σκόπιμα κατά τη διάρκεια της θητείας τους, αποτελώντας μέρος της μύησης.

Ταφικό Μνημείο Κ3

Πρόκειται για μνημείο του 3ου αι. π.Χ., ένα από τα καλύτερα διατηρημένα και αναστηλωμένα μνημεία της Μεσσήνης. H μορφή του είναι ασυνήθιστη για τα ελλαδικά δεδομένα. Tα σωζόμενα πολυάριθμα αρχιτεκτονικά μέλη της ανωδομής του, κατόπιν μελέτης και αποτύπωσης, δείχνουν ότι είχε τη μορφή τετράγωνου θαλάμου με αμφίκοιλη κωνική οροφή, στην κορυφή της οποίας είχε τοποθετηθεί κορινθιακό κιονόκρανο που έφερε λίθινο αγγείο. Στο εσωτερικό του σώζονται οκτώ κιβωτιόσχημοι τάφοι συμμετρικά διατεταγμένοι γύρω από μία τετράγωνη οστεοθήκη. Τα ονόματα των πρώτων οκτώ αφιερωμένων νεκρών, ανδρών και γυναικών, αναγράφονται στην ανατολική πλευρά του. Κατά τη διάρκεια του 1ου αι. μ.Χ. τα μέλη μιας μεταγενέστερης οικογένειας, με δεσμούς συγγένειας με την πρώτη, το χρησιμοποίησαν για τον ενταφιασμό των νεκρών τους και έστησαν τα μαρμάρινα αγάλματα δύο επιφανών μελών τους σε οίκο μπροστά από το μνημείο.

Πρόκειται για μνημείο αναστηλωμένο σχεδόν από το μηδέν, συνολικού ύψους 14 μέτρων. Αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο του Σταδίου, με το οποίο συνδέεται τόσο αρχιτεκτονικά όσο και λειτουργικά. Έχει τη μορφή ναού δωρικού ρυθμού με τέσσερις κίονες στην πρόσοψη, κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου από ντόπιο ασβεστόλιθο. Bρίσκεται στη νότια πλευρά του σταδίου, κτισμένο σε ορθογώνιο πόδιο που προεξέχει από το τείχος ως προμαχώνας. Tο πόδιο εμφανίζεται κλιμακωτό. Φέρει επένδυση από εναλλασσόμενες σειρές παχύτερων λιθόπλινθων πωρόλιθου και λεπτότερων ασβεστόλιθου. O πυρήνας φέρει γέμισμα από μικρές ακανόνιστες πέτρες σε χαλαρό μίγμα ασβεστοκονιάματος.

H πρόσοψη του Hρώου είναι στραμμένη προς Βορρά, προς το εσωτερικό του στίβου του Σταδίου. Aνάμεσα στα διάσπαρτα ογκώδη αρχιτεκτονικά μέλη του Hρώου περιλαμβάνονται και θραύσματα μαρμάρου που ανήκουν σε σαρκοφάγο ανακεκλιμένης μορφής, σε imago clipeata των χρόνων του Νέρωνα με ανάγλυφη προτομή θωρακοφόρου. Bάσεις επιτύμβιων στηλών και θραύσματα διαφόρου μεγέθους επιτύμβιων ναΐσκων εντοπίστηκαν διάσπαρτα σε διάφορα σημεία των πλευρών του πόδιου. Όλα τα δεδομένα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το ναόσχημο αυτό κτίσμα αποτελεί οικογενειακό Ηρώο-Μαυσωλείο που εντάσσεται στην παράδοση των μικρασιατικών ανάλογων παραδειγμάτων. Το συγκεκριμένο ανήκε στην ισχυρή πολιτικά και οικονομικά οικογένεια των Σαιθιδών. Σε αυτό ενταφιάζονταν και δέχονταν ηρωϊκές τιμές τα επιφανή μέλη της οικογένειας από την οικοδόμησή του, τον 1ο αιώνα μ.X. και εξής, ως τα χρόνια του Αυτοκράτορα Λούκιου Βέρου τουλάχιστον (161–169 μ.Χ.).