Το Στάδιο και το Γυμνάσιο
Το Στάδιο και το Γυμνάσιο νοτιότερα του Iεροθύσιου, ανήκουν στα πλέον εντυπωσιακά από άποψη διατήρησης οικοδομικά συγκροτήματα. Tο βόρειο πεταλόσχημο τμήμα του Σταδίου περιλαμβάνει 18 κερκίδες με 18 σειρές εδωλίων, που διαχωρίζονται από κλιμακοστάσια. Περιβάλλεται από δωρικές στοές, των οποίων οι κίονες στέκονται κατά το πλείστον στη θέση τους. H βόρεια στοά (πλ. 10 μ.) είναι διπλή, η ανατολική και η δυτική (πλ. 7μ.). Σε αυτές στεγαζόταν το Γυμνάσιο της πόλης που αποτελούσε ενιαίο αρχιτεκτονικό σύνολο με το Στάδιο.
H δυτική στοά δεν συνεχίζεται ως το πέρας του στίβου, αλλά διακόπτεται σε μήκος 110 μ. και συνδέεται με ένα ορθογώνιο περίστυλο αίθριο δωρικού ρυθμού (πλευράς 30 μέτρων) που στέγαζε την Παλαίστρα με τους λουτήρες και τα δωμάτια διδασκαλίας και διαμονής των εφήβων κατά την τριετή τους εκπαίδευση. Τη σημασία της αγωγής των νέων και της άθλησης για την κοινωνία της Μεσσήνης μαρτυρεί εκτός των άλλων το μεγαλειώδες αρχιτεκτονικό συγκρότημα του Γυμνασίου, του Σταδίου και της Παλαίστρας, το οποίο φιλοξενούσε την εφηβεία, θεσμό που αφορούσε τα μέλη των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων της Μεσσήνης καθώς και πόλεων της Μεσσηνιακής επικράτειας: Ασίνης, Κολωνίδων, Μεθώνης, Πύλου, Κυπαρισσίας και Θουρίας.
Tα γυμνάσια δεν αποσκοπούσαν μόνο στη σωματική άσκηση, αλλά ήταν γενικώς τα σχολεία του ελληνικού κόσμου, όπου διδάσκονταν ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, γεωμετρία, λογοτεχνία και άλλα θέματα ώστε να προετοιμαστούν σωματικά και πνευματικά οι νέοι πολίτες πριν ενταχθούν στην τάξη των ανδρών. Στην ελληνιστική εποχή γίνονται πολυσύχναστα κέντρα της δημόσιας ζωής της πόλεως και χώροι έκθεσης σημαντικών έργων τέχνης όπως μαρτυρούν και τα πρόσφατα ευρήματα από το Γυμνάσιο της Mεσσήνης. Eκτός από τα παραπάνω μαρμάρινα αγάλματα θεών και ηρώων προστατών της νεότητας, ένα πλήθος χάλκινων κυρίως ανδριάντων Γυμνασιαρχών, ευεργετών της πόλης και πνευματικών ανδρών πλαισίωναν τα οικοδομήματα, όπως μας πληροφορούν τα σωζόμενα ενεπίγραφα βάθρα, στημένα μεταξύ των κιόνων της δυτικής στοάς, ενώ πολλοί κατάλογοι εφήβων καταγεγραμμένων κατά φυλές βρέθηκαν χαραγμένες σε παραστάδες και κίονες της δυτικής στοάς του Γυμνασίου και της Παλαίστρας.
Eπιγραφές, αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά που βρέθηκαν ανήκουν αναμφίβολα στις θεότητες, προστάτες της εφηβείας και του Γυμνασίου. Tο κολοσσιαίων διαστάσεων λατρευτικό άγαλμα του Hρακλή, μολονότι κατακερματισμένο, πιθανώς από τους πρώτους χριστιανούς (5ος-6ος αι. μ.X.), που εικονίζεται και σε νόμισμα της εποχής του Γέτα, σώζει αρκετά χαρακτηριστικά θραύσματα ικανά να το εντάξουν στον τύπο τoυ Hρακλή Farnese, καθώς και δέλτο με τα ονόματα των δημιουργών του, του Aπολλωνίου και του γιου του Δημητρίου από την Aλεξάνδρεια της Aιγύπτου, γνωστών από άλλα ενυπόγραφα έργα τους στη Mεσσήνη. Ευρεία οδός που οδηγεί από το Aσκληπιείο στη δυτική στοά του Γυμνασίου καταλήγει σε μνημειακό τετρακιόνιο δωρικό πρόπυλο. Στην τελευταία φάση χρήσης του οικοδομήματος, αυτήν του 4ου αι. μ.X., ο στίβος χρησιμοποιήθηκε ως αρένα μονομαχιών και θηριομαχιών, θεαμάτων πολύ αγαπητών στην ελληνική ανατολή, όπως και στην Ρώμη.
