Η Βόρεια Πειόσχημη Στοά
Η βόρεια πειόσχημη στοά της αγοράς, που εδράζεται σε κρηπίδωμα τριών βαθμίδων, έχει μήκος 196 μ. Ο πίσω τοίχος της είναι κατασκευασμένος με σφιχτά αρμολογημένα αγκωνάρια κατά το ψευδοϊσόδομο σύστημα και σώζεται στο ανατολικό πέρας σε ύψος 5,00 μ. περίπου. Δεν ανοίγονται μαγαζιά στο βάθος της στοάς, αλλά επτά ορθογώνιες κόγχες (εξέδρες) που στέγαζαν αγάλματα. Η εξωτερική κιονοστοιχία ήταν δωρική, ενώ οι δύο εσωτερικές ήταν κορινθιακές και διαιρούσαν τον χώρο σε τρία κλίτη. Η παρουσία δεύτερου ορόφου είναι βέβαιη. Στη ΒΑ γωνία της αποκαλύφθηκαν τρεις λίθινες τράπεζες-µετρητές υγρών και στερεών προϊόντων. Η δραστηριότητα των εμπόρων της αγοράς ελεγχόταν από τους αγορανόμους, ορισμένοι από τους οποίους, μετά το πέρας της θητείας τους, ανέθεταν λίθινες τράπεζες σε θεούς και στην πόλη. Κρίνοντας με βάση την ποικιλία των μέτρων, των σταθμών, των νομισμάτων, των ημερολογίων και άλλων ανάλογων θεσμοθετημένων ελληνικών κανόνων, καταλήγει κανείς στο συμπέρασμα ότι υπήρχαν εξίσου πολυάριθμες τοπικές παραλλαγές συστημάτων μέτρησης. Στο δυτικό πέρας της στοάς βρίσκεται το «Βήμα» των ρητόρων με λίθινο έδρανο μπροστά του.
Στην τεράστια ορθογώνια έκταση των 33.000 μ2, που σχηματίζεται μεταξύ των στοών της αγοράς, υπάρχει αρκετός χώρος για την ανέγερση οικοδομημάτων πολιτικού, εμπορικού και λατρευτικού χαρακτήρα. Στην αγορά της Μεσσήνης είδε ο Παυσανίας το άγαλμα του Δία Σωτήρα, τα ιερά του Ποσειδώνα και της Αφροδίτης, καθώς και το άγαλμα της Μητέρας των Θεών.
ΙΕΡΑ-ΝΑΟΙ
Ο ναός του Διός Σωτήρος, το άγαλμα του οποίου μνημονεύει ο Παυσανίας (4.31. 6), δεν έχει εντοπιστεί, ωστόσο θραύσματα θωρακίου από ντόπιο ψαμμιτικό επιχρισμένο πωρόλιθο, που φέρουν μέσα σε ρομβοειδές πλαίσιο τον φτερωτό κεραυνό του Διός, πιθανότατα προέρχονται από τον ομώνυμο ναό. Από τον ναό του Ποσειδώνος, που επίσης μνημονεύει ο Παυσανίας, προέρχονται διάσπαρτα πώρινα δωρικά μέλη και ανάγλυφες μετόπες, μια από τις οποίες, του 3ου αιώνα π.Χ., εικονίζει τη δεμένη σε βράχο Ανδρομέδα και τον δράκοντα φύλακα της. Μια άλλη παριστάνει σε ανάγλυφο, επίσης του 3ου αιώνα π.Χ., θαλάσσιο ίππο με κολοσσιαία στριφογυριστή ψαροουρά που φέρει στη ράχη του Τρίτωνα ή Νηρηίδα. Στην αγορά υπήρχαν επίσης ο ναός της Αφροδίτης και της Μητέρας των Θεών (Κυβέλης). Έχει έλθει στο φως ο δωρικός περίπτερος ναός της θεοποιημένης πρώτης βασίλισσας της χώρας Μεσσήνης. Ο Παυσανίας περιγράφει το χρυσόλιθο λατρευτικό άγαλμα της θεάς και την τοιχογραφία του Ομφαλίωνα στο βάθος του σηκού. Κατά μήκος της νότιας πλευράς του ναού υπάρχει σειρά ενεπίγραφων βάθρων για την ανίδρυση χάλκινων ανδριάντων Ρωμαίων αυτοκρατόρων (Κλαυδίου, Γερμανικού, Αδριανού, Μάρκου Αυρηλίου, Φαυστίνας της νεότερης, Γαλερίου κ.ά.). Κατά μήκος της βόρειας πλευράς του ίδιου ναού βρέθηκαν επτά στήλες με ψηφίσματα σχετικά με την κατανομή γης. Αμέσως βόρεια από τον ναό της θεάς Μεσσήνης σώζονται τα ερείπια του Βουλείου, του πρώτου βουλευτηρίου της πόλης. Μπροστά στη νότια πρόσοψή του βρέθηκαν στήλες με ψηφίσματα προς τιμή Μεσσήνιων δικαστών.
Ο Μονόπτερος
Κυκλικό κτίσμα (Θόλος), ένας Μονόπτερος με δωρική κιονοστοιχία, των ύστερων ελληνιστικών χρόνων. Τα κατάλοιπά του ανακαλύφθηκαν κάτω από τα θεμέλια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής, στα νοτιοανατολικά του Θεάτρου. Η χρονολόγησή της Θόλου στον 3ο αι. π.Χ. στηρίζεται κυρίως στα τεχνοτροπικά στοιχεία των κιόνων και των δωρικών κιονόκρανων. Η αρχιτεκτονική μορφή του περίστυλου κτίσματος της Θόλου παραπέμπει σε ναό που στέγαζε λατρευτικό άγαλμα Αφροδίτης σε αναλογία με τον γνωστό μονόπτερο (θόλος με περιστύλιο χωρίς εσωτερικό τοίχο σηκού) ναό της Κνίδου, μέσα στον οποίο βρισκόταν το φημισμένο λατρευτικό άγαλμα της θεάς, έργο του γλύπτη Πραξιτέλη. Γύρω από τον στυλοβάτη της μεσσηνιακής Θόλου κάτω από την αψίδα της Βασιλικής, σε απόσταση 3,90 μ. και κατά 0,30 μ. ψηλότερα, βρίσκεται δεύτερος κύκλος, κατασκευασμένος με λίθινες ασβεστολιθικές πλάκες σε δεύτερη χρήση. Σε επαφή με την εξωτερική πλευρά των πλακών του δεύτερου αυτού κύκλου υπάρχει ημικυκλική ζώνη, πλάτους 1,50μ. και μήκους 12μ., που φέρει ψηφιδωτή πολυπρόσωπη παράσταση του 3ου αι. μ.Χ., η οποία ορίζεται με πλαίσιο πλοχμού. Η εικονογραφημένη αυτή ημικυκλική ζώνη είναι ενταγμένη στο ψηφιδωτό δάπεδο μιας πλατείας, η οποία καλύπτει την έκταση μεταξύ της Θόλου και της στοάς του κρεοπωλείου και φέρει διάχωρα με ρόμβους και άλλα γεωμετρικά μοτίβα. Η παράσταση έχει μυθολογικό περιεχόμενο και φαίνεται ότι σχετίζεται με το προδωρικό παρελθόν της Μεσσηνίας, την πρώτη μυθική θεοποιημένη Μεσσήνη, άνασσα της χώρας που χάρισε το όνομά της στη μεγάλη πόλη που ίδρυσε ο Επαμεινώνδας το 369 π.Χ.
ΔΗΜΟΣΙΟΙ ΧΩΡΟΙ
Το Θησαυροφυλάκιο
Νότια από τον Ναό της Μεσσάνας ήλθε στο φως το Θησαυροφυλάκιο της πόλης. Πρόκειται για ένα υπόγειο οικοδόμημα, σκοτεινό και απόλυτα ασφαλές, που έκλεινε ερμητικά με λίθινο βαρύ πώμα, αποτελούμενο από δύο σειρές πλακών, περίτεχνα κατεργασμένων με εγκοπές και πατούρες. Εδώ φυλασσόταν το περίσσευμα από τους θησαυρούς της πόλης: τάλαντα χρυσού και αργύρου, πολύτιμα σκεύη, προϊόντα φόρων ή λείας πολέμων. Δυστυχώς, το Θησαυροφυλάκιο βρέθηκε άδειο και κατεστραμμένο. Τη σημαντικότερη μαρτυρία για το κτίσμα αυτό μας δίνει ο ιστορικός του 2ου αι. μ.Χ., ο Πλούταρχος, που το σχετίζει με το δραματικό τέλος του μεγάλου στρατηγού της Αχαϊκής Συμπολιτείας Φιλοποίμενα του Μεγαλοπολίτη, γνωστό ως «τελευταίο Έλληνα». Ο φιλόδοξος Μεσσήνιος στρατηγός Δεινοκράτης και οι ομοϊδεάτες του έκαναν το μοιραίο σφάλμα να δηλητηριάσουν τον αιχμάλωτο γηραιό και άρρωστο στρατηγό Φιλοποίμενα, τη νύχτα, μέσα στο Θησαυροφυλάκιο, όπου τον κρατούσαν φυλακισμένο. Η βάρβαρη αυτή ενέργεια σήμανε το τέλος όχι μόνο της αυτονομίας της Μεσσήνης, αλλά και της στρατιωτικής και πολιτικής της δύναμης. Ο Δεινοκράτης αυτοκτόνησε, ενώ οι ενεχόμενοι στη δολοφονία συνεργάτες του βρήκαν οικτρό θάνατο με λιθοβολισμό στη Μεγαλόπολη από το πλήθος των πολιτών που συνόδευε την κηδεία του Φιλοποίμενα. Η τιμή να φέρει στην πάτρια γη τα λείψανα του Φιλοποίμενα έλαχε στον νεαρό τότε ιστορικό Πολύβιο, γιο του στρατηγού της Συμπολιτείας Λυκόρτα. Στη διαταραγμένη επίχωση του υπόγειου θαλάμου βρέθηκαν μεταξύ άλλων δύο αναδιπλωμένοι μολύβδινοι κατάδεσμοι (κατάρες), που αποτελούν μάρτυρες της τύχης του υπόγειου «Θησαυρού», ο οποίος εγκαταλείφθηκε ως απεχθής μετά τον τραγικό θάνατο του Φιλοποίμενα και έγινε αποδέκτης αντικειμένων λαϊκής δεισιδαιμονίας και μαγείας.
Το Κρεωπωλείο
Στη δυτική πλευρά της Αγοράς βρίσκεται Οικοδόμημα με δωρική στοά στην πρόσοψη, το οποίο ταυτίζεται με Κρεοπωλείο, με βάση επιγραφή επισκευών του 1ου αι. μ.Χ. που αναφέρει την παρά το Κρεοπώλιον στοά. Πίσω από τη στοά, η οποία βρίσκεται στη δυτική πλευρά της Αγοράς, υπήρχαν άλλοτε καταστήματα που επικοινωνούσαν, μέσω θυραίων ανοιγμάτων, με περιστύλιο. Στο δάπεδο του περιστυλίου σώζεται ψηφιδωτό από σπαστές ψηφίδες, με γεωμετρικά μοτίβα σε υπόλευκο φόντο, ενώ μεταξύ των κιόνων υπάρχουν ενεπίγραφα βάθρα χάλκινων ανδριάντων. Στη βορειοανατολική γωνία του βρέθηκε ακατέργαστος λίθος με διαμπερή οπή, όπου προφανώς θα δένονταν τα μεγάλα ζώα που προορίζονταν για σφαγή.
Το Ενεπίγραφο Βάθρο των Ιππέων
Σε μικρή απόσταση από τη ΒΑ γωνία του ναού της Μεσσάνας αποκαλύφθηκαν τα κατάλοιπα ενός μεγάλου βάθρου. Στον ορθοστάτη της μπροστινής νότιας όψης είναι χαραγμένη μακροσκελής επιγραφή 191 στίχων χωρισμένων σε τέσσερις στήλες, σε μορφή ειληταρίου παπύρου. Το κείμενο αναφέρεται στην εκδίκαση υπόθεσης συνοριακών διαφορών μεταξύ Μεσσήνης και Μεγαλόπολης. Οι Μεγαλοπολίτες διεκδίκησαν την κυριότητα συνοριακών εκτάσεων που τους είχαν παραχωρηθεί από τους Μεσσήνιους για καλλιέργεια και βοσκή, με αντάλλαγμα την καταβολή χρηματικού ποσού ίσου με το μισό της αξίας των καρπών. Οι Μεσσήνιοι έπεισαν την Αχαϊκή Συμπολιτεία να εξετασθεί η υπόθεση από σώμα 147 Μυτιληναίων δικαστών που συνήλθε στο Καρνάσιον άλσος της Ανδανίας (ή Ενδανίας). Οι Μεσσήνιοι κατάφεραν τελικά να κερδίσουν τη δίκη, με εκατόν σαράντα ψήφους υπέρ αυτών και επτά μόνο υπέρ των Μεγαλοπολιτών. Στο τέλος του κειμένου της επιγραφής ορίζεται να γραφεί το ψήφισμα για τη δικαστική υπόθεση στο ιερό της Μεσσάνας, στο βάθρο κοντά στο Βουλείο όπου βρίσκονται οι ιππείς. Οι χάλκινοι ανδριάντες των δυο ιππέων που έφερε το βάθρο εικόνιζαν πιθανώς τους Διόσκουρους.
Το Βουλείο
Κατά μήκος της βόρειας πλευράς του ίδιου ναού βρέθηκαν επτά στήλες με ψηφίσματα σχετικά με την κατανομή γης. Αμέσως βόρεια από τον ναό της θεάς Μεσσήνης σώζονται τα ερείπια του Βουλείου. Πρόκειται για ορθογώνιο οικοδόμημα, 20 επί 40 μ., που ταυτίζεται, σύμφωνα με επιγραφική μαρτυρία, με το Βουλείον, το πρώτο βουλευτήριο της πρωτεύουσας του 4ου αι. π.Χ. Η οροφή της αίθουσας συνεδριάσεων στηριζόταν σε δέκα έξι ευμεγέθεις κτιστούς πεσσούς. Δύο είσοδοι ανοίγονται στη νότια πρόσοψη της αίθουσας, μπροστά από την οποία βρίσκεται προστώο. Η αρχιτεκτονική μορφή του οικοδομήματος εντάσσεται στον τύπο των υπόστυλων αιθουσών λατρευτικού χαρακτήρα, όπως τα Τελεστήρια, ή πολιτικού χαρακτήρα όπως το Θερσίλιο της Μεγαλόπολης. Επίσης, μπροστά στη νότια πρόσοψή του βρέθηκαν στήλες με ψηφίσματα προς τιμή Μεσσήνιων δικαστών.
ΙΕΡΟ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΟΣΚΟΥΡΩΝ
Στο ΝΔ πέρας της Αγοράς, κοντά στο Ασκληπιείο αποκαλύφθηκε οικοδόμημα, διαστάσεων 24×24 μ. Η ανασκαφή στο εσωτερικό του έφερε στο φως τα θεμέλια λατρευτικού κτίσματος του 4ου-3ου αιώνα π.Χ., περιβαλλόμενου από προσκτίσματα. Κάτω από τα δάπεδα των χώρων του κεντρικού κτίσματος αποκαλύφθηκε τεράστιος αριθμός πήλινων αναθηματικών πλακιδίων και ειδωλίων, των οποίων το θεματολόγιο παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία. Τα πλακίδια είχαν απορριφθεί μαζί με τα θραύσματα αγγείων και οστά ζώων μέσα σε κοιλότητες του φυσικού πετρώματος. Είναι βέβαιο ότι το ιερό ήταν αφιερωμένο στη λατρεία Ήρωος αρχικά και γυναικείας χθόνιας θεότητας-της Δήμητρας- σε συνέχεια. Ο Παυσανίας (4.31.10) αναφέρει «ιερόν Δήμητρας άγιον» και αγάλματα Διόσκουρων στη Μεσσήνη, το οποίο, σύμφωνα με τη σειρά που ακολουθεί στην περιγραφή των μνημείων, πρέπει να βρισκόταν στα νότια της Αγοράς κοντά στο Ασκληπιείο, όπου βρίσκεται το ιερό που περιγράφουμε. Στην οικοδομική επιγραφή των χρόνων του Αυγούστου-Τιβερίου από το Σεβάστειο αναφέρεται και επισκευή του ιερού της Δήμητρας.
